Het zal geen toeval zijn dat juist in het 200e geboortejaar van Charles –survival of the fittest- Darwin wereldwijd de economieën op hun levensvatbaarheid worden getest. Ook in Nederland is de stormbal gehesen: onze nationale economie verkeert in zwaar weer en het kabinet zal ingrijpende keuzen moeten maken voor de rijksbegroting. Waar wordt gestimuleerd, waar gesaneerd?
Bijzondere vraag is wat dit gaat betekenen voor de inzet van ICT binnen de overheid. Twee geluiden zijn hoorbaar: Aan de ene kant wordt geroepen (bijvoorbeeld door Arnold Heertje) dat ICT-projecten binnen de overheid een dankbaar onderwerp zijn voor bezuinigingen, omdat ze te veel geld kosten en te weinig opleveren. Aan de andere kant (vooral door de ICT-bedrijven) wordt gewezen op de mogelijkheden voor innovatie en besparing met ICT binnen de overheid.
Beide beweringen bevatten elementen van waarheid, maar gaan mank door te weinig nuance.
In de eerste plaats, de overheid kan niet functioneren zonder degelijke ondersteuning van ICT. Processen als het innen van belastingen, het betalen van uitkeringen, het opleggen van boetes e.d. vragen om vergaande inzet van ICT. Deze investeringen zijn onmisbaar. In een aantal gevallen zal zelfs uitbreiding moeten plaatsvinden, omdat systemen moeten worden aangepast aan nieuwe eisen die de overheid aan de samenleving stelt, zoals strengere eisen aan het accepteren van werk. De overheid heeft inmiddels een aardig positieve track-record opgebouwd als het gaat om dit soort projecten. Organisaties als de IND, Kadaster, UWV en (de laatste tijd iets minder) de belastingdienst hebben een professioneel ICT-management. Natuurlijk mislukt er af en toe een project, maar daar staan vele successen tegenover.
De vraag is of dit ook geldt voor een domein waar de overheid ook de nodige miljoenen aan ICT besteedt, namelijk de innovatie van de overheid. Deze programma’s vinden plaats onder de noemer e-overheid. De invulling van dit concept is echter behoorlijk krakkemikkig: er is gebrekkige overkoepelende visie en sturing, de werkwijze is veel te aanbodgericht, maar het ergste van al: er zijn amper resultaten. Het enige tastbare dat alle miljoenen aan investeringen de afgelopen jaren hebben opgeleverd is Digid, een nieuw etiket op een reeds bestaande oplossing die de belastingdienst gebruikte voor het ondertekenen van belastingaangiften. Het wrange is dat de e-overheid een ideaal fundament en hulpmiddel zou kunnen zijn voor de inzet van ICT om problemen in de samenleving te verlichten. Waarom kunnen bedrijven bijvoorbeeld hun facturen niet elektronisch aan de overheid versturen? Dit levert enorme administratieve besparingen op, zowel aan de zijde van de overheid en het bedrijfsleven, en zorgt ervoor dat bedrijven hun geld sneller krijgen. Ander voorbeeld: waarom moeten bedrijven bij aanbestedingen telkens weer dezelfde bergen papier aanleveren, als ze die informatie ook éénmalig in een elektronische bedrijvenkluis kunnen zetten? Ook een onnodige bureaucratie van heb-ik-jou-daar.
De huidige inspanningen van de e-overheid kosten teveel en leveren te weinig op. Tijd voor een grondige heroriëntatie. Plannenmakers, adviseurs en uitvoerders van de e-overheid moeten meer vanuit maatschappelijke noodzaak (need to have) denken en minder vanuit technologische mogelijkheden (nice to do). Bovendien is strakke sturing op inzet van middelen en behalen van resultaten node gewenst.
Kortom: de e-overheid heeft een crisis nodig, maar de huidige crisis heeft ook de e-overheid nodig!
