Iets wat lange tijd voor onmogelijk werd gehouden, gebeurde twintig jaar geleden: de eenwording van de beide Duitslanden. Deze zomervakantie gingen we terug naar een gebied, dat verdwenen is: Oost Duitsland. Het was een tocht vol weemoed. Er is veel veranderd in ‘de republiek van boeren en arbeiders’ sinds de ‘Wende’.
Wat zijn onze herinneringen? Bij de grens van Oost Duitsland ging het altijd mis en het kon soms uren duren voordat je de DDR mocht inrijden. Wat mij vooral bijstaat was de geur in de steden van het ‘ arbeidersparadijs’, een muffe walm van bruinkool, slecht afgestelde auto’s en veel chemische industrie en een troosteloosheid als je door de steden liep. Is dat beeld de realiteit of zijn mijn herinneringen vervormd door teveel televisiebeelden en herdenkingsartikelen? Ik weet dat mijn geheugen me nog wel eens op het verkeerde been wil zetten, het is niet zo’n heel betrouwbare metgezel.
Een ding staat als een paal boven water: de grenzen bestaan niet meer en ook de grensposten tussen Duitsland, Tsjechië en Polen zijn verdwenen. Alleen de staat van het onderhoud van de wegen, is een helder markeringspunt. De asfaltmachine in Duitsland draait al twintig jaar op volle toeren. In de grensregio van Polen zijn de gaten nog niet gerepareerd, terwijl in Tsjechië de herstelploeg al langs is geweest.
Het landschap in het oosten van Duitsland heeft een fascinerende metamorfose ondergaan. De verandering in industriegebieden, zoals de Schwarze Pumpe is een mirakel. Ooit werd dit gebied opgeofferd voor de bruinkoolwinning en ontstonden troosteloze steden als Hoyerswerda. Vele dorpen werden verwoest door de graafmachines en de bewoners kwamen terecht in sfeerloze betonplaten bouwsels (plattenbau) in Hoyerswerda. In 1991 sloeg de vlam in de pan en alle frustratie, twee jaar na de ‘Wende’ culmineerde in een uitbarsting van bruut geweld tegen asielzoekers en in meerdere steden in Saksen braken rassenrellen uit. De bruinkoolwinning is verdwenen, het landschap is aangeharkt en de dorpen zitten goed in de verf. De grootste bruinkoolput is inmiddels veranderd in een recreatiemeer en toen we aan de oever van die watervlakte stonden, zagen we aan de einder de elektriciteitscentrale van Weisswasser, met acht (!) immens hoge koeltorens. De bruinkool wordt nu uit Polen aangevoerd.
De steden in het voormalig Oost Duitsland stinken niet meer naar slecht afgestelde Wartburgs, hooguit naar Pizza Hut. Er zijn met steun uit Brussel miljoenen geïnvesteerd in economische structuurversterking en veel monumentale binnensteden zijn met behulp van de Europese structuurfondsen opgeknapt. Het is ook een vreugde om door de gerestaureerde monumentale binnenstad van Dresden rond te lopen, waar het Zwinger paleis, de Semperoper en de Frauenkirche begin
